خطبه شعبانيه حضرت پيامبر اكرم(ص) درباره ماه مبارك رمضان است و اين خطبه با مناجات شعبانيه فرق مي‌كند. مناجات شعبانيه مناجاتي است از حضرت اميرالمؤمنين(ع) كه يك مناجات زنده و پرمغز و پرمعناست كه بايستي در آن تأمل كرد. درخواست‌هاي بسيار والايي را حضرت علي (ع) از خداوند متعال مي‌خواهند. اما خطبه شعبانيه، خطبه مهمي است در خصوص فضيلت و عظمت ماه مبارك رمضان كه پيامبر(ص) در اواخر ماه شعبان خواندند.

حضرت امام رضا(ع) از پدرش از جدش اين روايت را نقل كرده‌اند كه امام علي(ع) چنين فرمود: در روزي از روزهاي آخر شعبان و در آستانه ماه مبارك رمضان رسول خدا(ص) خطبه مهمي خواند. اين خطبه به خطبه شعبانيه معروف است كه به 26 فراز تقسيم مي‌شود كه در اينجا به صورت اختصار اشاره مي‌گردد.

1- فضيلت ماه رمضان:

ايها‌الناس قداقبل اليكم شهرالله بالبركه و الرحمه و المغفره...

اي مردم! به درستي كه ماه خدا به بركت و رحمت و آمرزش به شما روي آورده ماهي كه نزد خدا بهترين ماه‌ها و روزهاي آن بهترين روزها وشب‌هاي آن بهترين شب ها و ساعات آن بهترين ساعت‌ها است.

در اين خطبه فضيلت ماه مبارك رمضان به ديگر ماه‌ها برتري داده شده است كه بعضي از بركات اين ماه عبارتند از:

ماه بركت، رحمت و آمرزش، بهترين ماه‌ها در نزد خداوند، ساعاتش بهترين ساعات، خواب مؤمنان عبادت، ضيافت الهي، ماه ميهان خدا، يك شب برابر هزار شب، دعاهاي مؤمنان مستجاب، نزول قرآن، تلاوت يك آيه از قرآن ثواب يك ختم قرآن، آمرزش گناهان، تسبيح نفس‌ها، ماه سربلندي و سرافرازي مؤمنين در پيكار با خواسته‌هاي نفساني و جبران غفلت‌ انسان‌هاست.

2- ضيافت الهي:

هو شهر دعيتم فيه الي ضيافه‌الله و جعلتم فيه من اهل كرامه‌الله...

و آن ماهي است كه به مهماني خدا خوانده شده و از جمله گرامي‌ داشته شدگان خداوند محسوب شده‌ايد.

3- ثواب بر اعمال ولو غير ارادي

انفاسكم فيه تسبيح و نومكم فيه عباده...

نفس‌هايتان در آن تسبيح است، خوابتان در آن عبادت، عملتان در آن پذيرفته، و دعايتان در آن مورد اجابت است.

4- شرط حضور در مهماني خدا

فسئلوالله ربكم بينات صادقه و قلوب طاهره...

پس با نيت‌هاي درست و دل‌هاي پاك، از پروردگارتان بخواهيد تا براي روزه‌داري آن و تلاوت كتاب خويش، توفيقتان دهد. چرا كه بدبخت، كسي است كه در اين ماه بزرگ، از آمرزش الهي محروم بماند.

5- ياد قيامت

و اذكروا بجوعكم و عطشكم فيه جوع...

با گرسنگي و تشنگي خود در اين ماه، گرسنگي و تشنگي روز قيامت را ياد كنيد.

6- ياد فقرا

و تصدقواعلي فقرائكم و...

به نيازمندان و بينوايانتان صدقه بدهيد.

7- رعايت اخلاق اجتماعي

و وقروا كباركم و ارحموا صغاركم...

به بزرگان خود احترام، و بر كوچك‌هايتان ترحم، و به بستگانتان نيكي كنيد.

8- كنترل زبان

واحفظوا السنتكم

زبانتان را نگه داريد (زبان خود را از گفتار ناپسند و زشت نگهداريد)

9- كنترل چشم

و غضوا عما لايحل النظر اليه ابصاركم...

چشم‌هايتان را از آنچه نگاه به آن حلال نيست، بپوشانيد.

10- كنترل گوش

و غضوا عما لايحل الاستماع اليه اسماعكم...

گوش‌هايتان را از آنچه شنيدنش حلال نيست، فرو بنديد.

11- اكرام ايتام

و تحننوا علي ايتام الناس...

به يتيمان مردم، محبت كنيد تا بر يتيمان شما محبت ورزند.

12- توبه

و توبوا الي‌الله من ذنوبكم...

از گناهانتان به پيشگاه خداوند توبه كنيد.

13- دعا

و ارفعو اليه ايديكم بالدعاء في‌اوقات...

در هنگام نمازها، دستانتان را بر آستان او به دعا بلند كنيد. كه آن هنگام خداوند با نظر رحمت به بندگانش مي‌نگرد و هرگاه با او مناجات كنند، پاسخ‌شان مي‌دهد و چون او را صدا بزنند، جوابشان مي‌گويد و چون او را بخوانند، اجابتشان مي‌كند.

14- عمل

ايها الناس ان انفسكم مرهونه باعمالكم...

اي مردم! جان‌هاي شما در گرو كارهاي شماست، پس با آمرزش خواهي‌ خود، آن‌ها را آزاد سازيد؛ و پشت‌هاي شما از بار گناهانتان سنگين است، پس با طول دادن سجده‌هاي خود، آن‌ها را سبك كنيد.

15- نماز

و اعملوا ان‌الله تعالي ذكره...

بدانيد كه خداوند كه يادش والاست به عزت خود سوگند خورده است كه نمازگزاران و سجده‌كنندگان را عذاب نمي‌كند و در روزي كه مردم در پيشگاه پروردگار جهانيان براي حساب مي‌ايستند، آنان را با آتش هراسان نمي‌سازد.

16- اطعام

ايها‌الناس من فطر منكم صائماً مؤمناً...

اي مردم. هر كه از شما در اين ماه، روزه‌داري را افطار دهد پاداش او براي آن،نزد خدا، آزاد كردن يك برده و آمرزش گناهان گذشته اوست.

17- حسن خلق

ايها‌الناس من حسن منكم في‌هذا الشهر خلقه...

اي مردم! هركس اخلاقش را در اين ماه، نيكو سازد، براي او وسيله عبور از صراط خواهد بود، در آن روز كه گام‌ها بر صراط مي‌لغزد.

18- مدارا با زيردست

و من خفف في‌هذا الشهر عما ملكت يمينه...

و هر كس دراين ماه بر زيردستان خود آسان بگيرد، خداوند حساب او را سبك خواهد گرفت و هر كس در اين ماه، شر خود را از ديگران بازدارد، خداوند در روز ديدارش، غضب خويش را از او بازخواهد داشت.

19- صله ارحام

و من وصل فيه رحمه وصله‌الله برحمته يوم يلقاه...

و هر كه در اين ماه به خويشاوند خود نيكي كند، در روز ديدار، خداوند با رحمتش به او نيكي خواهد كرد. و هر كس از آن خويشان خود ببرد. خداوند در روز ديدار، رحمتش را از او قطع خواهد نمود.

20- انجام مستحبات رمضان

و من تطوع فيه‌الصلاه...

و هر كس در آن، نماز مستحبي بخواند، براي او دوري از آتش، نوشته مي‌شود.

21- پيوند ولايت

و من ادي فيه فرضاً كان له ثواب...

و هر كس واجبي را در آن ادا كند، پاداش كسي را دارد كه هفتاد واجب را در ماه‌هاي ديگر ادا كرده است.

22- اجر صلوات بر پيامبر و آل او

و من اكثر فيه الصلاه علي...

و هر كسي در آن، بر من زياد صلوات بفرستد، خداوند كفه‌ ميزان عمل نيك او را در قيامت سنگين مي‌كند.

23- قرآن

و من تلافيه آيه من‌القرآن...

و هر كس در آن، آيه‌اي از قرآن تلاوت كند. پاداش كسي را دارد كه در ماه‌هاي ديگر ختم قرآن كرده است.

24- بهشت و دوزخ

ايهاالناس ان ابواب الجنان...

اي مردم! در اين ماه، درهاي بهشت بازند. پس از پروردگارتان بخواهيد كه آن‌ها را بر شما نبندد و درهاي دوزخ بسته‌اند پس از پروردگارتان بخواهيد كه آن‌ها را بر شما نگشايد.

25- برترين اعمال

يا رسول‌الله! ما افضل الاعمال في‌هذا الشهر...

امام علي(ع) مي‌فرمايد من برخاستم و گفتم: اي پيامبر خدا! برترين كارها در اين ماه چيست؟ فرمود: اي ابوالحسن! برترين كارها در اين ماه، پرهيز از حرام‌هاي الهي.

26- شهادت

ثم بكي...

پس گريست گفتم: اي پيامبر خدا: سبب گريه‌ شما چيست؟ فرمود: علي جان، گريه من براي اين است كه در اين ماه در حالي كه به نماز ايستاده‌اي فرق سرت به دست شقي‌ترين انسان شكافته مي‌شود، و محاسن شريف تو خضاب مي‌گردد.

در پايان خطبه پيامبر(ص) مي‌فرمايند:

اي علي! تو وصي من و پدر فرزندان من و همسر دخترم و جانشين من بر امتم به هنگام زندگيم و بعد از درگذشتم هستي، فرمان تو فرمان من و نهي تو نهي من است. سوگند به آن كسي كه مرا به نبوت مبعوث گردانيد و مرا بهترين انسان‌ها قرار داد تو حجت خدا بر خلقش و خليفه او بر بندگانش هستي.

منابع:

- بحارالانوار ج 96 ص 157

- عيون اخبار الرضا ج1، ص 295 و كتاب فضائل شهر رمضان.